Nastolatek kupuje buty, płaci za grę komputerową, zamawia książkę przez internet, wykupuje abonament w aplikacji albo sprzedaje używany telefon. W każdej z tych sytuacji dochodzi do czynności, które mają znaczenie prawne. Powstaje więc ciekawe pytanie: skoro osoba niepełnoletnia nie może samodzielnie podejmować wszystkich decyzji prawnych, dlaczego może normalnie robić zakupy?
Odpowiedź daje pojęcie zdolności do czynności prawnych.
Zdolność prawna to nie to samo co zdolność do czynności prawnych
Te dwa określenia brzmią podobnie, ale oznaczają coś innego.
Każdy człowiek posiada zdolność prawną, czyli może być podmiotem praw i obowiązków. Dziecko może przykładowo być właścicielem określonego przedmiotu czy otrzymać spadek.
Zdolność do czynności prawnych dotyczy natomiast możliwości samodzielnego kształtowania swojej sytuacji prawnej – chociażby poprzez zawieranie umów.
Polskie prawo różnicuje jej zakres między innymi ze względu na wiek. Osoby poniżej 13. roku życia co do zasady nie mają zdolności do czynności prawnych, natomiast małoletni, którzy ukończyli 13 lat, mają ją w ograniczonym zakresie.
Czy dziesięciolatek może kupić zeszyt?
Na pierwszy rzut oka przepisy mogłyby prowadzić do absurdalnego wniosku, że dziecko nie może samodzielnie zrobić żadnych zakupów. Prawo przewiduje jednak rozwiązanie odpowiadające rzeczywistemu życiu.
Jeżeli osoba niemająca zdolności do czynności prawnych zawiera powszechnie zawieraną umowę dotyczącą drobnej, bieżącej sprawy życia codziennego, taka umowa może stać się ważna po jej wykonaniu, o ile nie prowadzi do rażącego pokrzywdzenia tej osoby.
W praktyce chodzi o zwyczajne sytuacje: zakup napoju, kanapki, zeszytu, biletu czy niedrogiego artykułu szkolnego.
Prawo nie wymaga więc, aby rodzic towarzyszył dziecku przy kasie za każdym razem, gdy chce ono kupić gumkę do mazania.
Problem zaczyna się przy poważniejszych transakcjach
Inaczej wygląda sytuacja, gdy przedmiotem umowy jest drogi sprzęt, wielomiesięczny abonament albo inne zobowiązanie, które trudno uznać za drobną bieżącą sprawę.
To ważna lekcja również z punktu widzenia edukacji finansowej. Kliknięcie przycisku „kupuję” albo podpisanie dokumentu nie jest wyłącznie czynnością techniczną. Może oznaczać zawarcie umowy i powstanie określonych zobowiązań.
Właśnie dlatego młodzi ludzie powinni możliwie wcześnie rozumieć, czym jest umowa.
Co zmienia ukończenie 13 lat?
Po ukończeniu trzynastego roku życia małoletni uzyskuje ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Nie oznacza to jeszcze pełnej swobody charakterystycznej dla dorosłego, ale zakres samodzielności staje się większy.
Osoba taka może samodzielnie zawierać umowy należące do powszechnie zawieranych umów w drobnych bieżących sprawach życia codziennego. Przy innych czynnościach prowadzących do zaciągnięcia zobowiązania lub rozporządzenia prawem może być potrzebna zgoda przedstawiciela ustawowego.
Granica pomiędzy „drobną bieżącą sprawą” a poważniejszą transakcją nie zawsze musi być oczywista. Znaczenie mogą mieć okoliczności konkretnego przypadku, charakter zakupu i jego wartość.
Telefon, konsola i zakupy w aplikacji
Współczesne realia sprawiają, że problem staje się znacznie ciekawszy niż kilkadziesiąt lat temu. Dziecko może dziś wydać pieniądze bez wychodzenia z domu. Sklepy internetowe, gry mobilne i platformy cyfrowe umożliwiają dokonanie zakupu w ciągu kilku sekund.
Z punktu widzenia młodego użytkownika może to wyglądać jak naciśnięcie kolorowego przycisku. Z punktu widzenia prawa może być zawarciem umowy.
Dlatego edukacja prawna powinna iść tutaj w parze z edukacją cyfrową. Warto uczyć nie tylko zasady „nie podawaj nikomu hasła”, ale również świadomości, że płatna subskrypcja, zakup przedmiotu w grze czy zamówienie towaru powodują realne konsekwencje.
Umowy są wszędzie
Słowo „umowa” kojarzy się często z kartką papieru podpisaną długopisem. To bardzo mylący obraz.
Kupno bułki jest umową sprzedaży. Zamówienie produktu w sklepie internetowym również prowadzi do zawarcia umowy. Korzystanie z odpłatnej usługi może opierać się na umowie zawartej elektronicznie.
Wiele umów zawieramy więc bez składania tradycyjnego podpisu.
Ta świadomość jest szczególnie ważna dla nastolatków, którzy zaczynają samodzielnie funkcjonować w świecie zakupów, usług i aplikacji.
Po co właściwie istnieją ograniczenia?
Celem ograniczenia możliwości zawierania niektórych umów przez osoby małoletnie nie jest utrudnianie im życia. Przepisy pełnią funkcję ochronną.
Dziecko czy nastolatek może mieć mniejsze doświadczenie, trudniej oceniać długoterminowe konsekwencje zobowiązań albo łatwiej ulegać marketingowi. Prawo próbuje więc znaleźć kompromis: pozwala młodym ludziom samodzielnie funkcjonować w zwykłych codziennych sprawach, ale przy poważniejszych decyzjach przewiduje dodatkową ochronę.
I właśnie ten mechanizm warto rozumieć. Prawo cywilne nie sprowadza się tutaj do prostego stwierdzenia „wolno” albo „nie wolno”. Próbuje dostosować zakres samodzielności do wieku i znaczenia podejmowanej decyzji.
