Studia kojarzą się z intensywnym życiem społecznym. Kampus pełen ludzi, wspólne zajęcia, akademiki, koła naukowe i imprezy powinny teoretycznie sprawiać, że trudno czuć się samotnym. Rzeczywistość bywa jednak zupełnie inna. Można codziennie rozmawiać z kilkunastoma osobami, siedzieć w sali ze stuosobową grupą i nadal nie mieć poczucia, że istnieje ktoś, do kogo można zadzwonić po trudnym egzaminie albo z kim można po prostu spędzić czas bez konkretnego powodu.
Psychologicznie samotność nie jest tym samym co fizyczne przebywanie bez ludzi. Można spędzać dużo czasu samemu i czuć się dobrze, a można być otoczonym ludźmi i doświadczać silnego braku więzi. To właśnie sprawia, że problem na uczelniach jest tak łatwy do przeoczenia. Student pojawia się na zajęciach, pracuje w grupach i wygląda na społecznie aktywnego, ale jego relacje mogą pozostawać bardzo powierzchowne.
Początek studiów burzy wcześniejszą sieć społeczną
Dla wielu osób rozpoczęcie studiów jest pierwszym dużym zerwaniem z dotychczasowym środowiskiem. Koledzy ze szkoły rozjeżdżają się do różnych miast, część osób wyprowadza się z domu rodzinnego, a kontakty, które przez lata były niemal automatyczne, nagle wymagają planowania.
Jednocześnie nowa grupa nie staje się bliska od pierwszego dnia. Na początku każdy poznaje wiele osób, ale większość relacji ogranicza się do prostych rozmów: skąd jesteś, gdzie mieszkasz, jaki wybrałeś kierunek. Z zewnątrz wygląda to jak okres intensywnego życia towarzyskiego, a wewnętrznie może być bardzo męczące.
Osoby bardziej przebojowe szybko znajdują grupę, co dodatkowo tworzy wrażenie, że „wszyscy już się znają”. Student, który przez pierwsze tygodnie nie nawiązał bliższych relacji, może zacząć uważać, że przegapił moment, w którym tworzyły się znajomości.
W rzeczywistości grupy studenckie zmieniają się przez całe miesiące, a czasem lata. Pierwsze osoby poznane podczas inauguracji rzadko pozostają dokładnie tym samym kręgiem do końca studiów.
Wielkie grupy paradoksalnie mogą utrudniać poznawanie ludzi
Na dużym kierunku obecność setek innych studentów nie zawsze pomaga. Jeśli na wykładzie każdego tygodnia siedzi się obok kogoś innego, relacje mają mało okazji do pogłębienia. Człowiek rozpoznaje twarze, ale nie zna ludzi.
Znacznie łatwiej tworzą się więzi w małych grupach, które regularnie wykonują wspólne zadania. To dlatego laboratoria, seminaria, koła naukowe czy zajęcia projektowe często mają większe znaczenie społeczne niż wielkie wykłady.
Bliskość rodzi się z powtarzalności. Spotykamy tę samą osobę raz, później drugi i trzeci, zaczynamy wymieniać drobne uwagi, a po pewnym czasie rozmowa przestaje wymagać szczególnego wysiłku. W psychologii społecznej dobrze znane jest znaczenie samej ekspozycji i regularnego kontaktu dla powstawania sympatii.
Duże uczelnie mogą więc mieć paradoksalny problem: oferują ogromną liczbę potencjalnych znajomości, ale mniej sytuacji, w których te znajomości naturalnie się rozwijają.
Relacja oparta wyłącznie na zadaniach łatwo się rozpada
Na studiach bardzo wiele kontaktów ma charakter funkcjonalny. Umawiamy się, żeby przygotować prezentację, pytamy o notatki, wspólnie uczymy się przed egzaminem. Są to wartościowe relacje, ale nie zawsze przenoszą się poza kontekst uczelni.
Po zakończeniu semestru grupa projektowa przestaje istnieć, a znajomość może zniknąć razem z nią. Student po kilku latach potrafi więc znać dziesiątki osób, ale nie mieć wielu relacji, które działają również wtedy, gdy nie ma wspólnego zadania.
Z punktu widzenia psychologicznego ważne jest przejście od kontaktu instrumentalnego do bardziej osobistego. Czasami wystarczy banalny krok: zamiast rozejść się po zajęciach, pójść razem na kawę. Problem w tym, że obie strony mogą czekać, aż inicjatywa wyjdzie od kogoś innego.
To szczególnie częste u osób nieśmiałych. Każda z nich może chcieć nawiązać bliższy kontakt, ale obawia się, że druga nie jest zainteresowana.
Media społecznościowe potrafią pogłębiać wrażenie wykluczenia
Student spędzający spokojny wieczór w akademiku może otworzyć telefon i zobaczyć zdjęcia z imprezy, na którą nie został zaproszony. Nie widzi natomiast wszystkich innych osób, które również siedzą w swoich pokojach.
Social media pokazują wydarzenia społeczne bardzo selektywnie. Zdjęcie grupy przy stole jest atrakcyjne i łatwo je opublikować. Samotny wieczór nie generuje podobnych treści.
W efekcie może powstać fałszywe przekonanie, że wszyscy inni prowadzą intensywne życie towarzyskie. Student zaczyna interpretować własną sytuację jako wyjątek i wstydliwą porażkę.
Taki mechanizm jest szczególnie szkodliwy, ponieważ wstyd utrudnia szukanie kontaktu. Jeśli człowiek zakłada, że tylko on ma problem z nawiązywaniem relacji, mniej chętnie o tym mówi.
Poczucie przynależności wpływa także na naukę
Relacje społeczne nie są wyłącznie dodatkiem do studiowania. Mogą wpływać na wytrwałość, motywację i sposób reagowania na trudności. Student, który czuje się częścią grupy, łatwiej pyta o pomoc, dowiaduje się o możliwościach dodatkowych zajęć i ma z kim omówić problem.
Jeżeli natomiast funkcjonuje całkowicie samodzielnie, każde niepowodzenie staje się bardziej obciążające. Nie wie, czy inni również uznali egzamin za trudny, nie ma z kim porównać sposobu przygotowania i może znacznie szybciej dojść do wniosku, że nie pasuje do kierunku.
Poczucie przynależności działa trochę jak psychologiczna amortyzacja. Nie usuwa problemów, ale sprawia, że człowiek nie musi radzić sobie z nimi całkowicie sam.
Dlatego nawet drobne elementy organizacji studiów mogą mieć znaczenie. Stałe grupy ćwiczeniowe, mentoring starszych studentów czy projekty realizowane przez kilka tygodni tworzą naturalne warunki do rozwijania znajomości.
Osobom dojeżdżającym jest często trudniej
Student mieszkający w akademiku ma wiele przypadkowych okazji do kontaktu. Spotyka ludzi w kuchni, na korytarzu, w drodze na zajęcia. Nawet jeśli nie jest szczególnie aktywny, część relacji powstaje niemal sama.
Inaczej wygląda życie osoby dojeżdżającej. Po ostatnich zajęciach musi złapać pociąg albo autobus, więc nie może zostać na spontaniczne spotkanie. Koła naukowe organizowane wieczorem stają się logistycznie trudne, podobnie jak imprezy.
Z czasem może to prowadzić do sytuacji, w której student zna grupę wyłącznie z sali. Nie jest przez nikogo celowo wykluczany, ale rytm jego dnia utrudnia udział w nieformalnej części życia uczelni.
Uczelnie rzadko myślą o tym w kategoriach psychologicznych, choć prostsza organizacja wydarzeń w różnych godzinach mogłaby wiele zmienić.
Nie każdy potrzebuje wielkiej grupy przyjaciół
W rozmowie o samotności łatwo wpaść w drugą skrajność i uznać, że rozwiązaniem jest maksymalna aktywność społeczna. Tymczasem ludzie różnią się potrzebą kontaktu.
Nie każdy chce należeć do dużej grupy, chodzić na imprezy czy działać w kilku organizacjach. Dla jednej osoby satysfakcjonujące będą liczne znajomości, dla innej dwie bliskie relacje.
Najważniejsze jest nie to, ile osób zna student, ale czy ma relacje odpowiadające jego potrzebom. Samotność pojawia się właśnie wtedy, gdy istnieje różnica pomiędzy tym, jakiego kontaktu potrzebujemy, a tym, jaki rzeczywiście mamy.
Dlatego osoba introwertyczna nie musi być bardziej samotna od ekstrawertyka. Może spędzać więcej czasu sama, ale mieć kilka bardzo satysfakcjonujących relacji.
Uczelnia może ułatwiać spotkania, ale nie może stworzyć przyjaźni
Instytucja nie jest w stanie sprawić, że konkretni ludzie się polubią. Może jednak tworzyć warunki, w których częściej się spotkają. Małe grupy, miejsca wspólnej pracy, organizacje studenckie czy programy mentoringowe zwiększają liczbę takich okazji.
Duże znaczenie ma również sam projekt kampusu. Jeśli student po zajęciach ma wybór pomiędzy szybkim wyjściem z budynku a kosztowną kawiarnią, trudniej o spontaniczne pozostanie na miejscu. Dostępne przestrzenie wspólne, w których można usiąść bez konieczności kupowania czegokolwiek, pełnią ważną funkcję społeczną.
To drobiazg architektoniczny, który w praktyce może wpływać na jakość życia akademickiego.
Najtrudniejszy jest pierwszy krok, ponieważ druga osoba może czekać na dokładnie to samo
Wiele studenckich znajomości zaczyna się od bardzo banalnej sytuacji: wspólnego powrotu z zajęć, pytania o notatki albo propozycji zjedzenia czegoś po wykładzie. Problem w tym, że z perspektywy osoby czującej się samotnie każda inicjatywa może wydawać się ryzykiem.
Warto pamiętać, że inni ludzie często odczuwają podobną niepewność. To, że ktoś wygląda na dobrze odnajdującego się w grupie, nie oznacza, że ma bliskie relacje.
Samotność na uczelni nie jest więc dowodem społecznego niedopasowania. Często wynika po prostu z dużej zmiany środowiska i z tego, że budowanie więzi potrzebuje więcej czasu, niż sugerują filmy o studenckim życiu. Kampus może być pełen ludzi, a poczucie przynależności i tak trzeba stworzyć niemal od początku.
